Huidschimmel en schurft (scabies) lijken op het eerste gezicht op elkaar: beide veroorzaken hevige jeuk en zichtbare huidveranderingen. Toch zijn het volledig verschillende aandoeningen met een andere oorzaak, ander verloop en een heel andere behandeling. Huidschimmel wordt veroorzaakt door schimmelorganismen zoals Trichophyton rubrum of Candida albicans, terwijl schurft het gevolg is van een parasitaire mijt, de Sarcoptes scabiei, die zich ingraaft in de bovenste huidlaag. Het onderscheid is cruciaal: bij huidschimmel gebruik je antischimmelmiddelen zoals terbinafine (Lamisil) of miconazol (Daktarin), terwijl schurft behandeld wordt met permethrine of ivermectine. Een verkeerde diagnose leidt tot tijdverlies en kan de aandoening op anderen overdragen. De NHG-Standaard Dermatomycosen biedt richtlijnen voor huidschimmeldiagnose, maar schurft kent zijn eigen diagnostische criteria. Dit artikel vergelijkt de twee aandoeningen op elk relevant vlak zodat je sneller de juiste diagnose kunt vermoeden en de juiste behandeling kunt starten.
Wat is huidschimmel?
Huidschimmel (dermatofytose of tinea) is een infectie van de huid, nagels of haren door draadvormige schimmels (dermatofyten) of gisten zoals Candida albicans. De schimmelorganismen voeden zich met keratine in de huid en veroorzaken ontsteking, roodheid, schilfering en jeuk. Huidschimmel is een van de meest voorkomende huidaandoeningen wereldwijd.
Bekende vormen zijn tinea corporis (ringworm op het lichaam), liesschimmel (tinea cruris), voetschimmel (tinea pedis) en hoofdhuidschimmel (tinea capitis). De infectie verspreidt zich via direct huidcontact of indirect via besmette materialen zoals handdoeken, kleding en badkamervloeren.
Wat is schurft (scabies)?
Schurft wordt veroorzaakt door de microscopisch kleine mijt Sarcoptes scabiei var. hominis. Het vrouwtje graaft gangetjes (mijtengangen) in de bovenste huidlaag waar ze eitjes legt. De eitjes komen uit, de larven en nimfen verspreiden zich over de huid en ook de fecaliën van de mijt veroorzaken een heftige allergische reactie. Deze allergische reactie is verantwoordelijk voor de intense jeuk, niet het graven zelf.
Schurft verspreidt zich uitsluitend via langdurig huid-op-huidcontact (minimaal enkele minuten), met name in bed of bij intensief lichamelijk contact. Indirect contact via kleding of beddengoed is mogelijk maar zeldzamer dan bij huidschimmel. Besmetting via een korte handdruk is doorgaans onvoldoende.
Jeuk: hoe verschilt het?
Jeuk is bij beide aandoeningen een hoofdklacht, maar de aard verschilt sterk:
Jeuk bij huidschimmel
De jeuk bij huidschimmel is lokaal, beperkt tot de aangetaste plek. De jeuk is het hevigst aan de rand van de schimmellaesie, waar de schimmel actief groeit. Bij voetschimmel kan er ook een branderig, pijnlijk gevoel zijn. De jeuk neemt toe bij zweten en warmte maar is niet uitgesproken ’s nachts erger.
Jeuk bij schurft
De jeuk bij schurft is gegeneraliseerd en extreem hevig, met name ’s nachts. Dit nachtelijke patroon is een van de meest kenmerkende symptomen van schurft. De jeuk is het gevolg van een allergische reactie op de uitwerpselen en speeksel van de mijt en treedt pas op twee tot zes weken na de eerste besmetting. Bij een herinfectie ontstaat de jeuk al na 1-4 dagen.
Uiterlijk van de huidveranderingen
Uiterlijk huidschimmel
- Ronde of ovale plekken met een opgelopen, scherp begrensde, schilferige rand
- Het centrum is vaak minder actief of klaart op (ringvorm)
- Roodroze kleur
- Droog en schilferend oppervlak
- Langzame groei over weken tot maanden
- Geen mijtengangetjes zichtbaar
Uiterlijk schurft
- Mijtengangetjes (tunnels): grijsachtige of vleeskleurige kronkelige lijntjes van enkele millimeters, zichtbaar bij vergroting
- Rode papels (bultjes) en blaasjes verspreid over het lichaam
- Intense krabwonden door de hevige jeuk
- Korsten en secundaire bacteriële infecties door krabben
- Geen duidelijke ringvorm
Typische locaties op het lichaam
Locaties huidschimmel
Schimmelinfecties treden op op warme, vochtige plekken: lies, oksels, huidplooien, onder de borsten, tussen de tenen en op de voetzolen. De hoofdhuid kan ook aangedaan zijn, met name bij kinderen (tinea capitis). Op het lichaam (tinea corporis) kunnen plekken overal voorkomen.
Locaties schurft
Schurft heeft een uitgesproken voorkeur voor bepaalde locaties:
- Polsen en polsplooi (een van de meest karakteristieke plaatsen)
- Vingerwebben (ruimtes tussen de vingers)
- Oksels en okselranden
- Buikstreek rondom de navel
- Genitaliën (bij mannen: penis en scrotum, bij vrouwen: borsten en schaamlippen)
- Bilnaad en billen
- Enkels en wreef
Bij baby’s en kleine kinderen kan schurft ook het hoofd, handpalmen en voetzolen aantasten. Bij volwassenen blijft het hoofd doorgaans gespaard.
Besmetting en risicofactoren
Huidschimmel: hoe raak je besmet?
- Direct contact met een besmette persoon, dier of bodem
- Indirect via handdoeken, kleding, badmatten, douches
- Zwembaden en kleedkamers zijn bekende besmettingsbronnen voor voetschimmel
- Verminderd immuunsysteem (diabetes, immunosuppressiva) vergroot de kans
- Langdurig gebruik van antibiotica kan candida-overgroei bevorderen
Schurft: hoe raak je besmet?
- Langdurig huid-op-huidcontact: seksueel contact, samen in bed slapen, intensief lichamelijk contact
- Indirect via beddengoed, kleding en handdoeken (minder frequent maar mogelijk)
- Geen verhoogd risico via zwembaden of openbare douches
- Alle leeftijden en bevolkingsgroepen kunnen besmet raken, ongeacht hygiëne
- Risico verhoogd in drukke woonvormen (verzorgingshuizen, internaten)
Diagnose
Diagnose huidschimmel
Een huisarts stelt de diagnose huidschimmel op basis van het klinisch beeld: de typische ringvorm en locatie. Bij twijfel wordt een KOH-preparaat gemaakt (microscopisch onderzoek van een huidschraapsel) of een kweek ingezet. De NHG-Standaard Dermatomycosen geeft richtlijnen voor de juiste aanpak in de eerste lijn. Wees alert op tinea incognito: huidschimmel waarvan het uiterlijk veranderd is door onjuist gebruik van corticosteroïden.
Diagnose schurft
Schurft wordt klinisch herkend aan de combinatie van:
- Nachtelijke jeuk
- Aangedane huisgenoten of naaste contacten met vergelijkbare klachten
- Mijtengangetjes bij voorkeurlocaties
Met een dermatoscoop (vergrootglas voor huidonderzoek) kunnen de mijt en gangetjes soms direct worden zichtgemaakt. Een definitieve diagnose is ook mogelijk via microscopisch onderzoek van huidschraapsel: de mijt, eitjes of fecaliedruppeltjes zijn dan zichtbaar.
Behandeling huidschimmel
De behandeling van huidschimmel is afhankelijk van de locatie en ernst:
- Lokale antischimmelcrèmes: eerste keus bij oppervlakkige infecties. Terbinafine (Lamisil), miconazol (Daktarin), clotrimazol (Canesten) en ketoconazol (Nizoral) zijn de meest gebruikte middelen.
- Ciclopirox of amorolfine: voor nagelschimmel, in de vorm van nagellak (Loceryl).
- Systemische antischimmelmiddelen (itraconazol, fluconazol, terbinafine oraal): bij uitgebreide infecties, nagelschimmel of verminderde immuniteit.
Meer over de keuze: Antischimmelcrème of tabletten: wanneer welke behandeling?
Behandeling schurft
Bij schurft zijn antischimmelmiddelen volledig ineffectief. De behandeling is gericht op het doden van de mijt:
- Permethrine crème 5%: eerste keus bij volwassenen en kinderen boven 2 maanden. De crème wordt ’s avonds op het gehele lichaam aangebracht van nek tot teen (bij kinderen ook hoofd en gezicht), 8-12 uur ingelaten en de volgende dag afgespoeld. Behandeling wordt na 1 week herhaald.
- Ivermectine oraal: systemische behandeling, met name bij therapieresistente gevallen of bij grote uitbraken in instellingen. Twee doses met 1-2 weken tussentijd.
- Alle huisgenoten en seksuele partners moeten tegelijkertijd behandeld worden, ook zonder klachten.
- Beddengoed, kleding en handdoeken wassen bij 60°C of in een plastic zak afsluiten voor 72 uur.
Jeuk kan weken na succesvolle behandeling aanhouden door de resterende allergische reactie op dode mijten. Dit betekent niet dat de behandeling mislukt is.
Preventie
Huidschimmel is te voorkomen door de huid droog te houden, geen persoonlijke spullen te delen en slippers te dragen in gemeenschappelijke ruimtes. Uitgebreide tips bij Schimmelinfectie voorkomen: 15 praktische tips.
Schurft preventie bestaat uit het vermijden van langdurig huidcontact met besmette personen en het snel behandelen van alle contacten bij een bewezen besmetting. Goede hygiëne alleen voorkomt schurft niet: ook mensen met uitstekende hygiëne kunnen besmet raken.
Veelgestelde vragen
Hoe weet ik of ik huidschimmel of schurft heb?
De combinatie van nachtelijke jeuk, aangedane mensen in je directe omgeving en kenmerkende locaties (polsen, vingerwebben, genitaliën) wijst sterk op schurft. Ronde, schilferige plekken met een opgelopen rand op warme huidplooien wijzen eerder op huidschimmel. Een huisarts kan de diagnose bevestigen via lichamelijk onderzoek of microscopisch huidschraapsel.
Kan ik schurft oplopen in een zwembad?
Dat is zeer onwaarschijnlijk. De mijt die schurft veroorzaakt heeft langdurig huid-op-huidcontact nodig om over te gaan. In water overleven de mijten slecht. Voetschimmel en andere schimmelinfecties lopen mensen vaker op in zwembaden dan schurft.
Werkt antischimmelcrème ook bij schurft?
Nee, absoluut niet. Antischimmelcrèmes zoals terbinafine of miconazol werken uitsluitend op schimmelorganismen en hebben geen enkel effect op mijten. Alleen permethrine of ivermectine doden de Sarcoptes scabiei-mijt. Bij twijfel over de diagnose is een huisartsbezoek noodzakelijk voordat je begint met behandelen.
Moeten huisgenoten ook behandeld worden als ik schurft heb?
Ja, dit is essentieel. Alle mensen die in hetzelfde huishouden wonen of nauw lichamelijk contact hebben gehad (inclusief seksuele partners) moeten tegelijkertijd behandeld worden, ook als ze nog geen klachten hebben. De incubatietijd bedraagt 2-6 weken, waardoor huisgenoten al besmet kunnen zijn zonder het te weten. Behandel je alleen jezelf, dan is herbesmetting vrijwel zeker.
Hoe lang is schurft besmettelijk?
Een persoon met schurft is besmettelijk zolang de mijten aanwezig zijn. Na de eerste behandeling met permethrine zijn de levende mijten gedood. Pas 24-48 uur na een effectieve behandeling is iemand niet meer besmettelijk. De jeuk kan echter nog weken aanhouden door de allergische reactie op resten van dode mijten.
Kan huidschimmel ook op de genitaliën voorkomen?
Ja, dit is mogelijk. Candida bij mannen kan de eikel, voorhuid en schaamstreek aantasten met roodheid, jeuk en witte aanslag. Liesschimmel (tinea cruris) treft de liezen en binnenzijde van de dijen. Schurft heeft ook een voorkeur voor de genitaliën, maar de kenmerken (mijtengangetjes, nachtelijke jeuk, betrokkenheid van andere contacten) helpen het te onderscheiden van een schimmelinfectie.
Medische disclaimer
Dit artikel is algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg bij aanhoudende klachten een huisarts of dermatoloog.
