Schimmel in het oor (otomycose): symptomen, oorzaken en behandeling

Schimmel in het oor, medisch aangeduid als otomycose, is een schimmelinfectie van de gehoorgang die vaker voorkomt dan de meeste mensen denken. De aandoening wordt veroorzaakt door schimmels, voornamelijk Aspergillus– en Candida-soorten, die zich nestelen in de warme, vochtige omgeving van het uitwendige oor. Symptomen zijn jeuk diep in de gehoorgang, een volgehoorvoel, lichte pijn en soms een witte, gele of donkere afscheiding. Omdat otomycose makkelijk wordt verward met een bacteriële otitis externa of een middenoorontsteking, duurt het regelmatig te lang voordat de juiste behandeling wordt ingezet. Mensen die regelmatig zwemmen, in tropische klimaten verblijven, oorpropjes dragen of in het verleden antibiotische oordruppels hebben gebruikt, lopen een verhoogd risico. Ook een verminderde weerstand, diabetes mellitus en het gebruik van brede-spectrumantibiotica zijn bekende risicofactoren. Een tijdige en juiste behandeling met antischimmelmiddelen is essentieel om erger te voorkomen en om chronische klachten te vermijden. Op deze pagina leest u alles over de symptomen, oorzaken, diagnose en behandeling van schimmel in het oor, inclusief welke middelen effectief zijn en hoe u terugkeer van de infectie voorkomt.

Wat is otomycose precies?

Otomycose is een infectie van de uitwendige gehoorgang (canalis acusticus externus) door schimmels. In zeldzame gevallen kan de infectie zich ook uitbreiden naar het middenoor of de schedelbasis, maar dat betreft vrijwel uitsluitend ernstig immuungecompromitteerde patiënten. De gehoorgang heeft normaal gesproken een licht zuur pH-milieu en een dunne beschermende laag oorsmeer (cerumen), die de groei van schimmels remt. Wanneer dit evenwicht verstoord raakt, door vochtigheid, mechanisch letsel, of gebruik van corticosteroïdhoudende druppels, krijgen schimmels de kans om te groeien.

De meest voorkomende verwekkers zijn:

Aspergillus niger (verantwoordelijk voor circa 50-60% van de gevallen, herkend aan donkere sporen)
Aspergillus fumigatus en andere Aspergillus-soorten
Candida albicans en andere Candida-soorten (circa 20-30%)

De aandoening komt wereldwijd voor maar is frequenter in warme, vochtige klimaten. In Nederland en België wordt otomycose regelmatig gediagnosticeerd bij zwemmers en surfers, bij mensen die te vaak de oren reinigen met wattenstaafjes, en bij patiënten na langdurig antibioticagebruik.

Symptomen van schimmel in het oor

De symptomen van otomycose overlappen deels met die van een bacteriële gehoorganginfectie, waardoor de aandoening soms over het hoofd wordt gezien. Kenmerkende klachten zijn:

Intense jeuk diep in de gehoorgang, vaak het meest hinderlijke symptoom
Volgehoorvoel of druk in het oor, soms gepaard met verminderd gehoor
Pijn, die kan variëren van mild ongemak tot ernstige oorpijn bij aanraken van de oorschelp
Afscheiding: wit-kaasachtig (Candida), geel-groen, of zwart met donkere korrels (Aspergillus niger)
Roodheid en zwelling van de gehoorgang, zichtbaar bij otoscopie
Een witte of grijze laag op de gehoorgang, die lijkt op natgemaakte vloeipapier

Bij een Aspergillus niger-infectie zijn de donkere sporekoppen soms met het blote oog zichtbaar als fijne zwarte stipjes in de gehoorgang. Dit is een vrij betrouwbaar aanwijzend teken voor schimmel in plaats van bacterie. Bij twijfel verwijst de huisarts door naar een KNO-arts voor otoscopie en eventueel een kweek.

Oorzaken en risicofactoren

Otomycose ontstaat zelden zonder aanleiding. De volgende factoren verhogen het risico aanzienlijk:

Vocht en warmte

Schimmels gedijen het best in een warme, vochtige omgeving. Regelmatig zwemmen, douchen met water dat in de oren komt, of het dragen van oortelefoontjes en hoorapparaten die de luchtcirculatie belemmeren, kan leiden tot een te hoog vochtgehalte in de gehoorgang.

Verstoring van de zuurgraad

Normaal heeft de gehoorgang een pH van 4 tot 5. Schimmels groeien beter bij een hogere (alkalischere) pH. Het gebruik van antibiotische oordruppels, overmatige reiniging met zeep of alkalisch water, en het wegspoelen van het beschermende cerumen kunnen de zuurgraad verstoren.

Lokaal gebruik van corticosteroïden

Corticosteroïdhoudende oordruppels, of bredere huidzalf rondom de oorschelp, kunnen de lokale immuniteit onderdrukken en schimmelgroei bevorderen. Dit is vergelijkbaar met het fenomeen tinea incognito, waarbij corticosteroïdgebruik een schimmelinfectie maskeert en laat voortwoekeren.

Verminderde weerstand en systemische factoren

Diabetes mellitus, hiv/aids, chemotherapie, hematologische maligniteiten en gebruik van immuunsuppressiva zijn bekende risicofactoren voor alle vormen van schimmelinfecties, inclusief otomycose. Mensen met diabetes hebben bovendien vaker last van verhoogde glucosespiegels in hun secreties, wat schimmelgroei bevordert.

Mechanische beschadiging

Overmatig gebruik van wattenstaafjes beschadigt de beschermende cerumenlaag en het dunne huidje van de gehoorgang, waardoor schimmels makkelijker kunnen binnendringen.

Diagnose: hoe wordt otomycose vastgesteld?

Een huisarts of KNO-arts stelt de diagnose otomycose doorgaans op basis van de anamnese en otoscopisch onderzoek. De typische bevindingen bij otoscopie zijn:

Wit-grijs mycelium (schimmeldraden) op de wand van de gehoorgang
Donkere sporekoppen bij Aspergillus niger
Gezwollen, rode huid van de gehoorgang
Aanwezigheid van debris (resten van dode cellen en schimmelmateriaal)

Een kweek van het afgenomen materiaal kan worden gedaan om de exacte schimmelsoort te identificeren, wat van belang is bij therapiefalen of bij immuungecompromitteerde patiënten. In de meeste ongecompliceerde gevallen wordt echter empirisch behandeld zonder kweek.

Otomycose moet worden onderscheiden van bacteriële otitis externa, eczeem van de gehoorgang, en psoriasis. Bij twijfel of bij therapiefalen na twee weken behandeling is doorverwijzing naar een KNO-arts aangewezen.

Behandeling van schimmel in het oor

De behandeling van otomycose bestaat uit drie componenten: zorgvuldige reiniging van de gehoorgang, toepassing van een antischimmelmiddel en eliminatie van de uitlokkende factoren.

Reiniging van de gehoorgang

Voordat medicatie werkzaam kan zijn, moet de gehoorgang worden gereinigd van debris, cerumen en schimmelmateriaal. Dit gebeurt bij voorkeur door een arts via suction cleaning (zuigbuisje) of voorzichtig spoelen. Thuis mag men de gehoorgang niet agressief reinigen; gebruik een steriel gaasje of laat de arts het doen.

Lokale antischimmelmiddelen

De eerste keus voor otomycose zijn lokale antischimmeldruppels of -zalf. De volgende werkzame stoffen worden toegepast:

Clotrimazol 1%-oplossing (o.a. Canesten oordruppels): breed werkzaam tegen Aspergillus en Candida, goed verdragen
Miconazol (o.a. Daktarin): effectief, ook verkrijgbaar als gel
Vioform (clioquinol) + corticosteroïd: combinatiepreparaten worden soms gebruikt maar voorzichtigheid is geboden vanwege de immunosuppressieve component
Ketoconazol (o.a. Nizoral): effectief maar minder beschikbaar als oorpreparaat in Nederland
Terbinafine 1%-crème (o.a. Lamisil): wordt incidenteel gebruikt voor de oorschelp en de rand van de gehoorgang
Ciclopirox: alternatief bij resistentie of overgevoeligheid

De behandelduur is doorgaans 2 tot 4 weken, afhankelijk van het middel en de ernst van de infectie. Het is essentieel de kuur volledig af te maken, ook wanneer de symptomen eerder verminderen.

Systemische behandeling

Orale antischimmelmiddelen zijn zelden nodig bij otomycose. In gevallen waarbij de infectie zich uitbreidt, bij immuungecompromitteerde patiënten of bij een maligne otitis externa door Aspergillus, kan de KNO-arts systemische therapie overwegen met itraconazol of voriconazol. Een dergelijke behandeling valt buiten het zelfzorgspectrum en vereist medische begeleiding.

Zuurdruppels als aanvulling

Acidificerende oordruppels (bijv. azijnzuur 2%-oplossing) kunnen de pH van de gehoorgang normaliseren en zo schimmelgroei remmen. Ze worden soms als aanvulling op antischimmeldruppels gebruikt of als preventieve maatregel bij zwemmers.

Wanneer naar de huisarts of KNO-arts?

Bij de volgende klachten of situaties is het verstandig medische hulp te zoeken in plaats van zelfzorg te proberen:

Ernstige pijn of pijn die snel verergert
Koorts of algehele malaise, wat kan wijzen op uitbreiding van de infectie
Aanwezig gehoorverlies dat langer dan enkele dagen aanhoudt
Geen verbetering na 7-10 dagen lokale behandeling
Bekende diabetes, immuunstoornis of gebruik van immuunsuppressiva
Terugkerende otomycose (meer dan twee keer per jaar)
Afscheiding die sterk riekt of verandert van kleur

De NHG-Standaard Dermatomycosen beschrijft de algemene aanpak van oppervlakkige schimmelinfecties en beveelt bij aanhoudende klachten altijd overleg met of verwijzing naar een specialist aan.

Preventie: hoe voorkomt u terugkeer?

Otomycose heeft de neiging terug te keren, zeker bij mensen met structurele risicofactoren. De volgende maatregelen helpen terugval te voorkomen:

Houd de oren droog: schud na het zwemmen of douchen het water uit de oren, gebruik eventueel een föhn op de laagste stand op ruime afstand
Gebruik geen wattenstaafjes in de gehoorgang; de oren zijn zelfreinigend
Draag oordopjes bij het zwemmen, zeker in openwater of zwembaden
Verwijder hoorapparaten en oortelefoontjes regelmatig en reinig ze goed
Beperk het gebruik van corticosteroïdhoudende druppels of zalf rondom de oren
Zorg voor goede glucoseregulatie bij diabetes
Vraag uw arts om preventieve acidificerende druppels als u frequent zwemt

Meer algemene adviezen over het voorkomen van schimmelinfecties vindt u in ons artikel over schimmelinfectie voorkomen.

Relatie met andere schimmelinfecties

Mensen met otomycose hebben soms gelijktijdig schimmelinfecties op andere plaatsen. Een systemische candida-overgroei, ofwel candidiasis, kan zich op meerdere slijmvliezen en huidgebieden tegelijkertijd manifesteren. Schimmel in het oor kan samengaan met candida-infecties bij mannen elders op het lichaam, of met schimmelinfecties van de huid. Wie regelmatig last heeft van schimmelinfecties op meerdere plaatsen, doet er goed aan een arts te raadplegen om een onderliggende oorzaak, zoals een gestoorde immuniteit of diabetes, uit te sluiten. Zie ook onze informatie over regelmatig terugkerende schimmelinfecties.

Schimmelinfecties van de huid in het algemeen volgen vergelijkbare behandelprincipes: adequate reiniging, toepassing van een geschikt antischimmelmiddel en aanpak van de uitlokkende factoren.

Veelgestelde vragen

Is schimmel in het oor besmettelijk?

Otomycose is over het algemeen weinig besmettelijk via normaal sociaal contact. De schimmels die otomycose veroorzaken, zoals Aspergillus en Candida, komen wijd verspreid voor in de omgeving. Besmetting van persoon tot persoon via het oor is theoretisch mogelijk maar zelden aangetoond. Het delen van oordopjes, hoorapparaten of wattenstaafjes wordt toch afgeraden om kruisbesmetting te voorkomen.

Kan ik schimmel in het oor zelf behandelen?

In milde gevallen, bij iemand zonder risicofactoren zoals diabetes of immuunsuppressie, kan een vrij verkrijgbare clotrimazol-ooroplossing (Canesten) een eerste stap zijn. Het is echter verstandig bij persisterende klachten, gehoorverlies of pijn snel een huisarts te raadplegen voor otoscopie en gerichte behandeling. Zonder goede reiniging van de gehoorgang sloeg lokale medicatie vaak onvoldoende aan.

Hoe lang duurt de behandeling van otomycose?

De standaard behandelduur bedraagt twee tot vier weken. Stopt u eerder met de behandeling, dan bestaat kans op terugkeer doordat niet alle schimmels gedood zijn. Bij immuungecompromitteerde patiënten of uitgebreide infecties kan de behandeling langer duren en is medische begeleiding vereist.

Wat is het verschil tussen otomycose en otitis externa?

Otitis externa is een ontsteking van de uitwendige gehoorgang die zowel bacterieel als schimmelachtig van aard kan zijn. Otomycose is specifiek de schimmelvariant. Bacteriële otitis externa reageert op antibiotische druppels (zoals framycetine of ciprofloxacine), terwijl otomycose juist niet reageert op antibiotica en specifieke antischimmelmiddelen vereist. Behandeling met antibiotische druppels bij otomycose kan de situatie zelfs verslechteren door verstoring van de normale flora.

Moet ik stoppen met zwemmen tijdens de behandeling?

Ja, het wordt sterk aanbevolen om tijdens de behandeling het oor droog te houden en niet te zwemmen. Vocht in de gehoorgang vertraagt het genezingsproces en bevordert nieuwe schimmelgroei. Wanneer u toch wilt zwemmen, draag dan waterdichte oordopjes en zorg direct na het zwemmen dat de oren droog zijn.

Kan otomycose leiden tot gehoorverlies?

In de meeste gevallen is het gehoorverlies bij otomycose tijdelijk en het gevolg van ophoping van debris en zwelling van de gehoorgang. Na succesvolle behandeling herstelt het gehoor meestal volledig. In zeldzame gevallen, met name bij ernstig immuungecompromitteerde patiënten met een invasieve Aspergillus-infectie, kan permanente schade optreden. Raadpleeg een KNO-arts bij aanhoudend gehoorverlies na afloop van de behandeling.